Терс жазуулар кредиттик тарыхка канчалык катуу таасир этет жана бул качан өтөт

Терс жазуу кредиттик тарыхка кандай таасир этет жана эмне үчүн ар кимде ар башка?

Көптөр ар бир жаман жазуунун өз «баасы» бар деп ойлошот: кечиккен төлөм — минус 50 упай, коллекшн — минус 100. Андай эмес. Кредиттик скор (credit score) — программа бүт отчёт боюнча бир эле учурда эсептеген тобокелдик баасы. Ошондуктан бир эле жазуунун салмагы ар башка отчётто ар башка.

Терс жазуу (negative item) — төлөөдө көйгөй болгонун көрсөткөн белги: кечиккен төлөм, коллекторлорго өткөрүлгөн карыз (коллекшн), банкроттук. Түшүндүрмөлөрү менен толук тизме «Кредиттик отчёттогу кайсы жазуулар терс деп эсептелет» деген макалада. Бул жерде башка нерсени талдайбыз: ар бири канчалык катуу тийет жана качан басаңдайт.

Соккунун күчү үч нерсеге жараша болот:

• Буга чейин тарых кандай болгон. Такыр таза беле же мурунтан эле тактар бар беле.
• Жазуу канчалык жаңы. Өткөн айдабы же беш жыл мурунбу.
• Ал канчалык оор. Бир айга кечигүүбү же банкроттукпу.

FICO — банктардын көбү колдонгон скор модели. Жөнөкөйлөтүп айтканда, ал адамдарды топторго бөлүп, сизди окшош адамдар менен салыштырат. Бир топто — тарыхы таптаза адамдар. Экинчисинде — мурун көйгөйү болгондор. Биринчи эле кечигүү адамды экинчи топко которуп коюшу мүмкүн. Скордун кескин түшүп кетиши ушундан.

Эмне үчүн скор канчалык жогору болсо, ошончолук катуу түшөт?

Адилетсиздей угулат, бирок логикасы жөнөкөй. Банк үчүн 760 скору бар адам — «бир да жолу көңүл калтырган эмес». Биринчи эле кечигүү бул көрүнүштү бузат. Программа тобокелдикти кескин кайра эсептөөгө аргасыз болот.

610 скору бар адамдын отчётунда көйгөйлөр мурунтан эле бар. Дагы бир кечигүү — жагымсыз, бирок абалды анча өзгөртпөйт: тобокелдик буга чейин эле эсепке алынган.

FICO компаниясынын myFICO сайтында көрнөктүү мисал бар: бир эле окуялар эки шарттуу адамдын скорун кантип өзгөртөт. Бул эреже эмес, мисал. FICO өзү башка адамдарда сандар башкача болорун эскертет.

30 күнгө бир жолу кечигүү 607 скордон болжол менен 17–37 упай, ал эми 793 скордон болжол менен 63–83 упай алып кетет. Скор 793 болсо, 90 күнгө кечигүүнүн баасы — болжол менен 113–133 упай.

Акыркы сапты караңыз. Бул мисал боюнча лимитке чейин толтурулган карталар дээрлик 90 күнгө кечигүүдөй катуу тийет. Бирок айырмасы абдан чоң: балансты төлөп салса болот, ошондо кийинки стейтменттен (айлык көчүрмөдөн) кийин абал жаңыланат. Ал эми кечиккен төлөм отчётто жылдар бою калат.

Жаңы жана эски жазуу: айырмасы канчалык чоң?

Экинчи негизги фактор — жазуунун жашы. FICO ачык жазат: жакында болгон бир кечигүү көп жыл мурунку бир нече кечигүүдөн көбүрөөк зыян келтириши мүмкүн.

Банк үчүн сизде азыр эмне болуп жатканы маанилүү. Өткөн айдагы кечигүү «бул адамдын дал азыр көйгөйү бар» дейт. Төрт жыл мурунку кечигүү, андан кийин жылдар бою таза төлөмдөр болсо, башка нерсени айтат: «оор мезгил болгон, бирок ал артта калды».

Банктар акыркы 12–24 айга өзгөчө көңүл бурушат. Үч ай мурунку «30 күн» белгиси банктын баш тартуусуна себеп болушу мүмкүн. Ал эми беш жыл мурунку ошол эле белги, андан кийин төлөмдөр тыкан болсо, банкты адатта алда канча азыраак тынчсыздандырат.

Төлөнбөгөн эсептер тууралуу өзүнчө. Эсеп кечигип турганда (past due), ар бир ай жаңы белги кошот: 30, андан кийин 60, анан 90 күн. Кечиккен сумманын баарын төлөңүз — ошондо эсеп кайра учурдагы (current) абалга келет. Жаңы белгилер пайда болбой калат, ал эми эскилери «карый» баштайт.

Кайсы жазуулар оорураак, кайсылары жеңилирээк?

«Мындай жазуу — минус ушунча упай» деген так таблица жок. Бирок оордуктун жалпы тартиби түшүнүктүү — жеңилден оорго карай.

• 30, 60, 90 күн. Ар бир кийинки баскыч көйгөй созулуп кеткенин көрсөтөт. FICO 90 күнгө кечигүүнү 30 күнгө кечигүүдөн оорураак деп ачык айтат.
• Чардж-офф жана коллекшн. Банк күтүүнү токтотуп, карызды эсептен чыгарган же коллекторлорго өткөргөн. Бул эми «кечикти» эмес, «төлөгөн жок» дегенди билдирет.
• Унааны же үйдү алып коюу. Төлөбөгөнүңүз үчүн банк унааны (repossession) же үйдү (foreclosure) алып койгон.
• Банкроттук. Эң оор жазуу: адам карыздарын төлөй албай калганын расмий түрдө тааныган.

Маанилүү: терс жазуу сейрек жалгыз келет. Чардж-оффтон же унааны алып коюудан мурун отчётто адатта 30, 60, 90 жана 120 күн белгилери турат. Демек, бир сап эмес, бүт чынжыр катуу тийет. Эң оор учурлар тууралуу кеңири «Банкроттук, repossession жана үйдөн чыгаруу: алар АКШда кредиттик тарыхка кандай таасир этет» деген макалада.

Терс жазуу кредиттик скорго канча убакыт таасир этет?

Сактоо мөөнөтү жана таасирдин күчү — ар башка нерселер. Адатта терс жазуу отчётто 7 жылга чейин көрүнөт, ал эми Chapter 7 банкроттугу (карыздардын көбү эсептен чыгарылганда) — 10 жылга чейин. Ар бир жазуунун мөөнөттөрү терс жазуулар тууралуу макалада чогултулган. Бирок ушул жылдардын баарында жазуунун салмагы бирдей эмес.

Таасир көгөргөн жерге окшош. Адегенде катуу ооруйт, анан өңү өчүп, бир нече жылдан кийин дээрлик көрүнбөй калат, бирок изи дагы эле бар.

Негизги шарт: басаңдоо жаңы көйгөйлөр жок кезде гана иштейт. Бир жылдан кийин болгон жаңы кечигүү отчётуңуздагы терс жазууну кайра «жаңы» кылат.

Аннанын болжолу жакшы: «30 күн» деген бир белги жана андан мурун беш жыл мүчүлүшсүз тарых. Кийинки айлар кечигүүсүз өтсө, бул жазуунун мааниси жыл сайын азая берет. Скор кайра 760 упайга жетеби жана так качан — алдын ала айтуу мүмкүн эмес, ар кимде ар башка.

Кредиттик скордун калыбына келүүсүн эмне тездетет?

Убакыттан тышкары төмөнкүлөр жардам берет:

1. Кечиккен төлөмдөрдү толуктоо. Адегенде кечиккендин баарын төлөңүз. Ошондо жаңы 60 жана 90 күн белгилери кошулбайт.
2. Жок дегенде минимумга автотөлөм коюу. Кечигүүсүз ар бир ай — тарыхтагы жаңы жакшы сап. Дал ушул саптар акырындап эски терс жазуудан басымдуу боло баштайт.
3. Лимитти колдонууну төмөн кармоо. Лимитти колдонуу (utilization) — карталардагы лимиттин канча бөлүгүн колдонуп жатканыңыз. 30% чегинен төмөн — кадимки, 10% чегинен төмөн — эң сонун. Бул эң тез таасир этет: лимитти колдонуу ай сайын кайра эсептелет.
4. Үч бюронун отчётун текшерип, каталарды талашуу. Туура эмес сумма, туура эмес дата, бөтөн карыз, бир карыз эки жолу, мөөнөтү өтүп кеткен жазуу — мунун баарын талашса болот. Туура жазууларды талашууну сунуштабайбыз.
5. Ашыкча өтүнмө бербөө. Кредит сураганыңызда банк отчётуңузду сурайт. Анда бул сурамдын изи калат — катуу сурам (hard inquiry). Терс жазуудан кийин катары менен баш тартуулар минусту гана көбөйтөт.
6. Көйгөйсүз эски карталарды жаппоо. Алар тарыхтын узактыгын жана жалпы лимитти кармап турат.

Жоголгон төлөм сыяктуу катаны бюродо өзүңүз жана акысыз талаша аласыз. Убакытты үнөмдөш үчүн бул ишти Excalibur менеджерлерине тапшырса болот. Алар Experian, Equifax жана TransUnion отчётторун текшеришет. Так эмес, эскирген же эч нерсе менен тастыкталбаган жазууларды табышып, алар боюнча талаш жүргүзүшөт. Бир жылдык план «Кредиттик скорду көтөрүүнүн узакка иштеген топ-5 жолу» деген макалада, ал эми буга эмне үчүн убакыт керектиги «Эмне үчүн тарыхты бир жумада оңдоо мүмкүн эмес» деген нускамада.

Жакшы шарттарга кайра качан үмүттөнсө болот?

Так календарь жок, бирок болжолдор бар:

• Тарых жакшы, болгону бир жолу 30 күнгө кечигүү бар. Бир-эки жыл таза төлөгөндөн кийин банктар ага адатта алда канча тынч карашат.
• Бир нече кечигүү, чардж-офф же коллекшн. Көбүрөөк убакыт жана жаңы оң тарых керек — бир да жолу кечикпей төлөгөн айлар.
• Банкроттук же үйдү алып коюу. Бул жерде эң узак күтүүгө туура келет. Мындай жазуулардан кийин ипотека үчүн өзүнчө күтүү мөөнөттөрү бар — алар eviction, repossession жана банкроттук тууралуу макалада талданган.

Негизги ой: жакшы шарттар жазуу отчёттон кеткенге чейин эле, алда канча эрте кайтып келет. Бул жаңы таза тарых эски көйгөйлөрдөн басымдуу боло баштаганда болот.

Excalibur Credit Solutions менеджерлери талдоодо кайсы жазуулар «муздап» калганын, кайсылары скорго дагы эле басым жасап жатканын көрсөтүшөт. Өзүңүз да баштасаңыз болот — бүгүн мына муну жасаңыз:

1. SmartCredit, IdentityIQ же MyScoreIQ аркылуу үч бюронун баары боюнча жаңы отчёт алыңыз.
2. Бардык терс жазууларды жана ар биринин датасын жазып алыңыз.
3. Эң жаңы жана эң оорлорун белгилеңиз — алардын салмагы эң чоң.
4. Ар бирин каталарга текшериңиз: сумма, дата, статус, ар башка бюролордо кайталанышы.