Кредиттік есептегі қандай жазбалар теріс саналады: толық тізім

Кредиттік тарихтағы теріс жазба деген не және оны қайдан іздеу керек

Кредиттік тарихтағы теріс жазбалар (negative items немесе derogatory marks) — банкке «бұл адамның төлеуде қиындықтары болған» деп хабарлайтын жолдар. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл кредиттік тарихты бұзып, кредиттік скорды (credit score) төмен тартатын нәрселер. Бірақ әр оғаш жол теріс жазба бола бермейді.

Үш кредиттік бюроның — Experian, Equifax және TransUnion — есептері әртүрлі: жазба біреуінде тұрып, басқаларында болмауы мүмкін. Сондықтан үшеуін де қараңыз.

Теріс жазбаларды есептің қай жерінен іздеу керек:

• Жоғарыдағы қорытынды. SmartCredit, IdentityIQ және MyScoreIQ есептерінде әдетте Delinquent (кешіккен төлемі бар шоттар) және Derogatory (ауыр теріс жазбалар) жолдары болады.
• Әр шот бойынша төлем тарихы. Бұл — ай сайынғы кесте. Бәрі жақсы айларда OK тұрады. Нашар айларда — 30, 60, 90 сандары немесе CO (charge-off) белгісі.
• Шот мәртебесі (Account status немесе Pay status). Ең бастысын көрсететін бір жол: бәрі жақсы, төлем кешіккен, қарыз есептен шығарылған немесе коллекторда.
• Жария жазбалар (Public records). Бүгінде мұнда іс жүзінде тек банкроттық болады.

Excalibur Credit Solutions компаниясындағы тегін талдауда да есепті осы ретпен ашады: алдымен қорытынды, содан кейін үш бюроның бәріндегі ай сайынғы төлем кестесі. Есепті толық қалай оқу керегі — «Кредиттік есепті қалай оқу керек» нұсқаулығында. Ал төменде — теріс жазбалар сөздігі.

Кешіккен төлемдер: Late 30, 60, 90 және 120+ нені білдіреді

Кешіккен төлем (late payment) — ең жиі кездесетін теріс жазба. Бірақ ол есепке төлем күнінен бері 30 күн немесе одан көп өткенде ғана түседі. 10-күні немесе 25-күні төлесеңіз, банк салатын айыппұлмен (late fee) ғана құтыласыз. Мұндай кешігу туралы бюролар әдетте білмейді.

• Late 30 (30 days late) — төлем 30–59 күнге кешіккен.
• Late 60 — 60–89 күн. Демек, қатарынан екі төлем өткізіп алынған.
• Late 90 — 90–119 күн.
• Late 120+ — 120 күн және одан көп. Банк қарызды қайтарылмайтын деп есептен шығаруға таяу.
• Past due — дәл қазіргі кешіккен төлем және оның сомасы.

Кешіктірілген әр ай — жеке белгі. Үш ай төлемесеңіз, кестеде қатарынан 30, 60 және 90 тұрады. Кешіккен төлемдерді толық өтесеңіз, мәртебе Current (ағымдағы) болып өзгереді, бірақ ескі белгілер қалады.

Денистің автокредит бойынша late 30 белгісі — шын теріс жазба, ол небәрі бір рет кешіккен болса да.

Чардж-офф, коллекшн және settled: есепте қалай көрінеді

Қарыз бірнеше ай (әдетте 120–180 күн) төленбесе, банк оны қайтарылмайтын деп есептен шығарады — бұл чардж-офф (charge-off). Қарыз бәрібір мойныңызда қалады.

Коллекшн (collection) — қарызыңыз енді коллекторлық агенттікте деген сөз: кредитор оны берген немесе сатқан. Мұндай қарыз тек кредит бойынша емес, интернет, телефон, коммуналдық қызметтер, емделу, жалдау ақысы үшін де болады.

• Charged off — банк қарызды есептен шығарған.
• Paid charge-off — есептен шығарылған қарыз кейін төленген. Бұл төленбегенінен жақсы, бірақ бәрібір теріс жазба.
• Collection account — қарыз коллекторда. Көбіне Collections блогында өз банкіңіздің емес, агенттіктің атымен тұрады.
• Settled for less than full balance (немесе жай ғана Settled) — келісім бойынша толық сомадан азын төлеп, қарызды жапқан. Банк үшін бұл теріс жазба: кредитор ақшасының бәрін алған жоқ.

Көбіне бір қарыз екі жол береді: банкте чардж-офф, агенттікте коллекшн. Оларды қалай ажыратуға болатыны — «Чардж-офф пен коллекшн: айырмашылығы неде» мақаласында.

Денистегі интернет үшін $260 коллекшн де — шын теріс жазба. Бірақ Денис роутерді қайтарып, шартты жапқанына сенімді. Егер түбіртек сақталған болса, жазбаны тексеріп, қате болса, даулаған жөн.

Repossession, foreclosure, банкроттық және үйден шығару: есепке не түседі

Ең ауыр жазбалар туралы қысқаша. Толығырақ — «Банкроттық, repossession және үйден шығару: кредиттік тарихқа қалай әсер етеді» мақаласында.

• Repossession — төлем болмағандықтан банк көлікті алып қойған. Voluntary surrender — көлікті банкке өзіңіз қайтарғансыз. Бұл да теріс жазба. 7 жылға дейін сақталады.
• Foreclosure — ипотека төленбегендіктен банк үйді алып қойған. 7 жылға дейін сақталады.
• Bankruptcy, Chapter 7 — қарыздар есептен шығарылатын банкроттық. Public records блогында арыз берілген күннен бастап 10 жылға дейін тұрады.
• Bankruptcy, Chapter 13 — 3–5 жылдық төлем жоспары бар банкроттық. Арыз берілген күннен бастап 7 жылға дейін сақталады.

Үйден шығарудың (eviction) өзі үш бюроның есептеріне әдетте түспейді. Жалдау ақысы бойынша қарыз коллекторға берілсе, сол түседі — бұл кәдімгі коллекшн. Ал үйден шығарылу фактісін үй иелері жалға алушыларды тексеру базаларынан (tenant screening) көреді.

Қатаң тексеру (hard inquiry) — теріс жазба ма, жоқ па?

Карта немесе кредит алуға өтінім берсеңіз, банк тарихыңызды қарайды — сол кезде есебіңізде қатаң тексеру (hard inquiry) шығады. Бұл теріс жазба емес, скорға аз ғана уақытша минус.

• Есепте 2 жыл көрініп тұрады.
• FICO скоры оны тек алғашқы 12 айда ескереді.
• Өзіңіз өтінім бермеген тексеру — біреу атыңызға кредит ашпады ма, соны анықтауға себеп.

Денистегі екі тексеру — оның картаға берген өз өтінімдері. Бөтен тексеруді қалай тануға болады — «Қатаң тексеру (hard inquiry) деген не» мақаласында.

Қорқынышты көрінсе де, теріс жазба саналмайтындар

Бұл жолдар қорқытады, бірақ теріс жазба саналмайды:

• Жақсы күйде жабылған шот (Closed, Paid as agreed, Closed by consumer). Әдетте есепте 10 жылға дейін тұрып, тарихыңызды ұзартады.
• Soft inquiry — жұмсақ тексеру: банк сайтындағы алдын ала бағалау (pre-qualification) және банк өзі жіберетін карта ұсыныстары; өз банкіңіздің тексеруі; мониторинг сервистері. Басқа банктер оны көрмейді.
• Өз есебіңізді тексеру. Есебіңізді күн сайын қарасаңыз да болады — скор бұдан түспейді.
• Банктің лимитті азайтуы. Теріс жазба емес. Бірақ лимит азайғандықтан, лимитті пайдалану (utilization) өседі — яғни лимиттің сіз жұмсаған үлесі.
• Уәкілетті пайдаланушы (authorized user) мәртебесі. Сізді біреудің картасына қосқан — бұл теріс жазба емес. Бірақ карта иесінің кешіккен төлемдері сізге де әсер етуі мүмкін.
• Ескі немесе оғаш мекенжайлар, есіміңіздің нұсқалары. Теріс жазба емес. Бірақ бөтен мекенжай сізді фамилиялас адаммен шатастырғанын білдіруі мүмкін — мұндай жолды түзеткен жөн.

Денистің есебі бойынша қорытынды: шын теріс жазба — late 30 және коллекшн. Қатаң тексеру — шағын уақытша минус. Жабылған карта мен лимиттің азаюы — теріс жазба емес. Бірақ картада $600 қарыз тұр, ал ондағы лимитті пайдалану 20%-дан 40%-ға өсті. Бөтен мекенжай — қате, оны түзету керек.

Теріс жазбалар кредиттік тарихта қанша сақталады

Теріс жазба мәңгі емес: мерзімі біткенде бюро жазбаны өзі алып тастайды. Мерзім төлемдер тоқтаған айдан бастап есептеледі. Бұл күнді date of first delinquency — алғашқы кешігу күні деп атайды.

Жиі шатастыратын екі нәрсе:

• Төлем мерзімді жылжытпайды. Төленген коллекшн paid мәртебесін алады, бірақ сол кестемен кетеді. Қарызды бәрібір төлеу керек.
• Қарыздың сатылуы мерзімді жылжытпайды. Қарызды басқа коллекторға қайта сатуы мүмкін, бірақ алғашқы кешігу күні өзгермейді. Егер күн кенет жаңарып кетсе — бұл қате.

Сондықтан Excalibur Credit Solutions менеджерлері бұл күнді үш бюроның бәрінде әрдайым салыстырады. Жазба 7 жылға дейін тұрады, бірақ жыл өткен сайын кедергісі азая береді — толығырақ «Теріс жазбалар кредиттік тарихқа қаншалықты әсер етеді» мақаласында.

Теріс жазба дәл емес болса, не істеу керек

Дұрыс жазбаны даулауға кеңес бермейміз: кешігу шынымен болса, ол өз мерзімін өтейді. Төрт түрлі жазбаны даулаудың мәні бар:

• Дәл емес — сомасы, күні немесе мәртебесі қате, бір қарыз екі рет көрсетілген.
• Ескірген — 7 жылдан ұзақ тұрған (Chapter 7 үшін 10 жылдан).
• Расталмаған — кредитор немесе коллектор қарызды құжатпен растай алмайды.
• Бөтен — сіз ашпаған шоттар және сіз тұрмаған мекенжайлар.

Мұндай жазбаны қалай тексеріп, даулауға болады — қадам бойынша:

1. Үш бюроның жаңа есебіне тапсырыс беріңіз. SmartCredit, IdentityIQ немесе MyScoreIQ мониторинг сервисі жарайды.
2. Әр теріс жол бойынша мыналарды жазып алыңыз: кредитор, сома, алғашқы кешігу күні, мәртебе.
3. Жазбаны үш бюрода салыстырыңыз: күндер мен сомалардың әртүрлі болуы — қатенің жиі белгісі.
4. Дәлелдер жинаңыз: түбіртектер, банк көшірмелері, хаттар.
5. Қате тұрған бюроға дау (dispute) жіберіңіз. Бюро жазбаны кредитордан немесе коллектордан қайта тексеруге міндетті. Жауапты шамамен 30–45 күн күтіңіз.