Теріс жазбалар кредиттік тарихқа қаншалықты әсер етеді және бұл қашан өтіп кетеді

Теріс жазбалар кредиттік тарихқа қалай әсер етеді және неге әркімде әртүрлі?

Көпшілік әр жаман жазбаның өз «бағасы» бар деп ойлайды: кешіккен төлем — минус 50 ұпай, коллекшн — минус 100. Шын мәнінде олай емес. Кредиттік скор (credit score) — бағдарлама бүкіл есепке бірден қарап есептейтін тәуекел бағасы. Сондықтан бірдей жазбаның салмағы әр есепте әртүрлі болады.

Теріс жазба (negative item) — төлемдегі қиындықтар туралы белгі: кешіккен төлем, коллекторларға берілген қарыз (коллекшн), банкроттық. Түсіндірмесі бар толық тізім — «Кредиттік есептегі қандай жазбалар теріс саналады» мақаласында. Мұнда басқа нәрсені талдаймыз: әрқайсысы қаншалықты қатты соғады және әсері қашан басылады.

Соққының күші үш нәрсеге байланысты:

• Бұған дейін тарих қандай болды. Мінсіз таза ма, әлде дақтары бар ма.
• Жазба қаншалықты жаңа. Өткен ай ма, әлде бес жыл бұрын ба.
• Ол қаншалықты ауыр. Бір айлық кешігу ме, әлде банкроттық па.

FICO — банктердің көбі қолданатын скор моделі. Қарапайым тілмен айтсақ, ол адамдарды топтарға бөліп, сізді өзіңізге ұқсастармен салыстырады. Бір топта — тарихы мүлде таза адамдар. Екіншісінде — бұрын қиындықтары болғандар. Алғашқы кешігу адамды екінші топқа ауыстыруы мүмкін. Скордың күрт құлдырауы осыдан.

Неге скор неғұрлым жоғары болса, құлау соғұрлым ауыр болады?

Әділетсіз естіледі, бірақ логикасы қарапайым. Банк үшін скоры 760 адам — «бір рет те алдамаған адам». Алғашқы кешігудің өзі-ақ бұл бейнені бұзады. Бағдарлама тәуекелді күрт қайта есептеуге мәжбүр болады.

Скоры 610 адамның есебінде қиындықтар бұрыннан бар. Тағы бір кешігу — жағымсыз, бірақ ол бейнені азырақ өзгертеді: тәуекел бұрын-ақ есепке алынған.

FICO-ның myFICO сайтында көрнекі мысал бар: бірдей оқиғалар екі шартты адамның скорын қалай өзгертеді. Бұл ереже емес, мысал. FICO-ның өзі басқа адамдарда сандар басқаша болатынын ескертеді.

30 күндік бір кешігу 607 ұпайлық скордан шамамен 17–37 ұпай, ал 793 ұпайлық скордан шамамен 63–83 ұпай алып тастайды. Скор 793 болғанда 90 күнге кешігудің құны — шамамен 113–133 ұпай.

Соңғы жолға қараңыз. Бұл мысал бойынша лимитке дейін толған карталар скорға 90 күндік кешігудей дерлік қатты тиеді. Бірақ айырмашылығы зор: балансты өтеуге болады, сонда келесі стейтмент (ай сайынғы үзінді көшірме) келгенде бейне жаңарады. Ал кешігу есепте жылдар бойы қалады.

Жаңа жазба мен ескі жазба: айырмашылық қаншалықты үлкен?

Екінші басты фактор — жазбаның жасы. FICO мұны ашық жазады: жақында болған бір кешігу көп жыл бұрынғы бірнеше кешігуден көбірек зиян келтіруі мүмкін.

Банк үшін қазір сізде не болып жатқаны маңызды. Өткен айдағы кешігу «бұл адамның дәл қазір қиындығы бар» дейді. Ал төрт жыл бұрынғы, артынан жылдар бойы таза төлемдер жалғасқан кешігу басқаны айтады: «қиын кезең болған, бірақ ол артта қалды».

Банктер соңғы 12–24 айға ерекше мұқият қарайды. Үш ай бұрынғы «30 күн» белгісі өтінімнен бас тартуға әкелуі мүмкін. Ал ұқыпты төлемдер аясындағы бес жыл бұрынғы дәл сондай белгі банкті әдетте әлдеқайда аз алаңдатады.

Төленбеген шоттар туралы бөлек айтайық. Шоттың мерзімі өтіп (past due) тұрғанда, әр ай жаңа белгі қосады: 30, сосын 60, сосын 90 күн. Мерзімі өткен соманың бәрін төлесеңіз, шот қайтадан ағымдағы (current) болады. Жаңа белгілер пайда болмайды, ал ескілері «қарта» бастайды.

Қандай жазбалар ауырырақ, қайсысы жеңілірек?

«Мына жазба — минус пәлен ұпай» деген нақты кесте жоқ. Бірақ ауырлықтың жалпы реті түсінікті — жеңілден ауырға қарай.

• 30, 60, 90 күн. Әр келесі саты мәселенің созылып кеткенін көрсетеді. FICO 90 күндік кешігуді 30 күндіктен ауырырақ деп ашық атайды.
• Чардж-офф және коллекшн. Банк күтуді доғарып, қарызды есептен шығарды немесе коллекторларға берді. Бұл енді «кешікті» емес, «төлемеді» дегенді білдіреді.
• Көлікті немесе үйді алып қою. Төлем болмағандықтан банк көлікті (repossession) немесе үйді (foreclosure) алып қойды.
• Банкроттық. Ең ауыр жазба: адам қарыздарын өтей алмағанын ресми түрде мойындады.

Маңызды: теріс жазба сирек жалғыз келеді. Чардж-офф немесе көлікті алып қоюдан бұрын есепте әдетте 30, 60, 90 және 120 күндік белгілер тұрады. Сондықтан шын мәнінде бір жол емес, бүкіл тізбек соғады. Ең ауыр жағдайлар туралы толығырақ — «Банкроттық, repossession және үйден шығару: кредиттік тарихқа қалай әсер етеді» мақаласында.

Теріс жазба кредиттік скорға қанша уақыт әсер етеді?

Сақталу мерзімі мен әсер күші — екі бөлек нәрсе. Әдетте теріс жазба есепте 7 жылға дейін көрінеді, ал Chapter 7 банкроттығы (қарыздардың көп бөлігі есептен шығарылатын түрі) — 10 жылға дейін. Әр жазбаның мерзімдері теріс жазбалар туралы мақалада жиналған. Бірақ осы жылдардың бәрінде жазбаның салмағы бірдей емес.

Әсерін көгерген жермен салыстыруға болады. Алдымен қатты ауырады, сосын бозара бастайды, ал бірнеше жылдан кейін ізі әлі де болса, ол әрең байқалады.

Басты шарт: әсер жаңа қиындықтар болмаған кезде ғана бәсеңдейді. Бір жылдан кейінгі жаңа кешігу есебіңіздегі теріс жазбаларды қайтадан «жаңа» етеді.

Аннаның болжамы жақсы: бір ғана «30 күн» белгісі және оған дейінгі бес жылдық мінсіз тарих. Келесі айлар кешігусіз өтсе, бұл жазбаның маңызы жыл сайын азая береді. Скор 760-қа қайта орала ма және дәл қашан, алдын ала айту мүмкін емес — әркімде әртүрлі.

Кредиттік скордың қалпына келуін не жылдамдатады?

Уақыттан басқа мыналар көмектеседі:

1. Кешіккен төлемдерді өтеу. Ең алдымен мерзімі өткеннің бәрін төлеңіз. Сонда 60 және 90 күндік жаңа белгілер қосылмайды.
2. Кем дегенде ең аз сомаға автотөлем қосу. Кешігусіз өткен әр ай — тарихтағы жаңа жақсы жол. Ескі теріс жазбаларды біртіндеп басып озатын да — дәл осы жолдар.
3. Лимитті аз пайдалану. Лимитті пайдалану (utilization) — карталардағы лимиттің қанша бөлігін жұмсап қойғаныңыз. 30%-дан төмен — қалыпты, 10%-дан төмен — өте жақсы. Бұл бәрінен тез әсер етеді: лимитті пайдалану ай сайын қайта есептеледі.
4. Үш бюроның есебін тексеріп, дәлсіздіктерді даулау. Қате сома, қате күн, бөтен біреудің қарызы, бір қарыздың екі рет жазылуы, заңды мерзімінен асып кеткен жазба — мұның бәрін даулауға болады. Дұрыс жазбаларды даулауды ұсынбаймыз.
5. Артық өтінім бермеу. Кредит сұрағанда банк есебіңізді сұратады. Онда бұл сұраудың ізі қалады — қатаң тексеру (hard inquiry). Теріс жазбадан кейін бірінен соң бірі келген бас тартулар тек минус қосады.
6. Қиындығы жоқ ескі карталарды жаппау. Олар тарихтың ұзақтығы мен жалпы лимитті ұстап тұрады.

Жоғалған төлем сияқты қатені бюрода өзіңіз тегін даулай аласыз. Уақыт үнемдеу үшін бұл шаруаны Excalibur менеджерлеріне тапсыруға болады. Олар Experian, Equifax және TransUnion есептерін тексереді. Дәл емес, ескірген немесе ештеңемен расталмаған жазбаларды тауып, олар бойынша дау жүргізеді. Бір жылдық жоспар — «Кредиттік скорды көтерудің топ-5 тәсілі» мақаласында, ал бұған неге уақыт керек екені — «Тарихты неге бір аптада түзету мүмкін емес» нұсқаулығында.

Жақсы шарттарға қашан қайта үміттенуге болады?

Нақты күнтізбе жоқ, бірақ бағдарлар бар:

• Жақсы тарих аясындағы 30 күндік бір кешігу. Бір-екі жыл таза төлемнен кейін банктер оған әдетте әлдеқайда сабырлы қарайды.
• Бірнеше кешігу, чардж-офф немесе коллекшн. Көбірек уақыт және жаңа оң тарих керек — бір рет те кешікпей төленген айлар.
• Банкроттық немесе үйді алып қою. Мұнда ең ұзақ күтуге тура келеді. Мұндай жазбалардан кейін ипотека үшін бөлек күту мерзімдері бар — олар eviction, repossession және банкроттық туралы мақалада талданған.

Басты ой: жақсы шарттар жазба есептен кеткеннен әлдеқайда ерте қайтады. Бұл жаңа таза тарих ескі қиындықтардан басым түсе бастағанда болады.

Excalibur Credit Solutions менеджерлері талдауда қай жазбалар «суып» үлгергенін, ал қайсысы скорды әлі басып тұрғанын көрсетеді. Өзіңіз де бастай аласыз — бүгін мынаны істеңіз:

1. SmartCredit, IdentityIQ немесе MyScoreIQ сервисінен үш бюроның бәрі бойынша жаңа есеп алыңыз.
2. Барлық теріс жазбаны және әрқайсысының күнін жазып алыңыз.
3. Ең жаңа және ең ауырларын белгілеңіз — олардың салмағы бәрінен көп.
4. Әрқайсысын қатеге тексеріңіз: сома, күн, мәртебе, әр бюродағы қайталанулар.