Кредиттік скорыңыз неге төмен болуы мүмкін: топ-5 себеп

Қандай кредиттік скор төмен саналады, ал қайсысы жай ғана «жаңа»?

Кредиттік скор (credit score) банкке сізге ақшаны қаншалықты сеніп тапсыруға болатынын көрсетеді (АҚШ-тағы кредиттік скор қалай жұмыс істейтінін бөлек талдағанбыз). Банктер көбіне FICO скорын қарайды, оның шкаласы 300-ден 850-ге дейін. 670 және одан жоғары — жақсы. 580-нен 669-ға дейін — қанағаттанарлық: кредит береді, бірақ қымбатырақ, лимиті аз немесе депозит салу шартымен. 580-нен төмен — нашар, бас тартулар бірінен соң бірі келеді. АҚШ бойынша орташа скор — шамамен 714 ұпай.

Төмен скор мен жаңа скор — екі бөлек нәрсе. АҚШ-та бір жыл тұрып жатырсыз, бір ғана картаңыз бар, скорыңыз — 640? Бұл қалыпты: тарих әлі жас, төлемді уақытында жасасаңыз, скор әдетте өзі өседі. Ал мұнда тұрғаныңызға үш-бес жыл болса да, скорыңыз әлі 650-ден төмен болып, орнынан жылжымаса — демек, оны бірдеңе ұстап тұр.

1-себеп: кредиттік тарих тым аз

Шот дегеніміз — есебіңіздегі кез келген кредиттік карта немесе кредит. Мұндай шот біреу-екеу ғана болса, жүйеде дерек аз. Мұндай профильді «жұқа» (thin file) деп атайды: кез келген ұсақ-түйек оны жоғары-төмен шайқалтады. Ал FICO скорды мүлде есептеуі үшін кемінде бір шоттың жасы жарты жылдан асуы керек.

Өзіңізде бар-жоғын қалай білуге болады. Accounts бөліміндегі ашық шоттарды санаңыз. Шот үшеуден аз болса немесе бәрі екі жылдан жас болса — себеп осы. Светланада бес жылда бір ғана карта бар. Профилі жаңа болмаса да, жұқа.

Не істеу керек. Шоттарды бір айда бесеуін бірден емес, бір-бірлеп қосу. Секьюред-карта (secured card) жарайды — ол өз депозитіңізбен қамтамасыз етілген карта. Кредит-билдер (credit builder loan) де болады — тарих қалыптастыруға арналған шағын кредит. Немесе тарихы таза жақын адамыңыздың ескі картасында уәкілетті пайдаланушы (authorized user) мәртебесін алу. Ең бастысы — уақыт. Тарих ұзақтығы туралы толығырақ — кредиттік скор неден құралады деген мақалада.

2-себеп: карталар лимитке дейін дерлік толған

Лимитті пайдалану (utilization) — карта лимитінің қанша бөлігін пайдаланып отырғаныңыз. Лимит $1 000, қарыз $800 — лимитті пайдалану 80%. Скор үшін бұл — қауіпті белгі: өз ақшаңыз жетпейтін сияқты көрінеді. Ескеріңіз: бюроға айлық көшірме, яғни стейтмент (statement) шыққан күнгі баланс жіберіледі. Келесі күні бәрін өтесеңіз де, есепте үлкен сан қалады.

Өзіңізде бар-жоғын қалай білуге болады. Әр карта бойынша Balance (баланс) және Credit Limit (лимит) жолдарын салыстырыңыз. 30%-дан неғұрлым жоғары болса, скорды соғұрлым төмен тартады. 10%-дан төмен — өте жақсы. Светланада 85%: бұл оның 590 скорының басты себептерінің бірі.

Не істеу керек. Балансты ең көп толған картадан бастап өтеу. Жақсы жаңалық: скордың ең танымал нұсқалары өткен айларды емес, тек соңғы балансты ескереді. Сондықтан скор әдетте келесі стейтменттен кейін-ақ өзгереді. Светлана 30%-ға түсу үшін картадағы қарызын ең көбі $450-да ұстауы керек, яғни $830 өтеуі қажет. 10% үшін — ең көбі $150.

3-себеп: ескі кешіккен төлемдер

Есепке әр кешігу түсе бермейді. Банк төлем 30 күн немесе одан да ұзақ кешіккенде ғана хабарлайды. Мұндай белгі 7 жылға дейін сақталады. Ал төлем тарихы — скордың ең маңызды бөлігі, бүкіл бағаның 35%-ы. Сондықтан бір ғана ескі кешіккен төлемнің өзі скорды жылдар бойы төмен тартып тұруы мүмкін.

Өзіңізде бар-жоғын қалай білуге болады. Әр шот бойынша төлемдер кестесін (Payment History) ашыңыз. 30, 60 немесе 90 белгілерін іздеңіз — кешігу сонша күнге созылған. Немесе Late және Past due сөздерін. Сан неғұрлым үлкен, күні неғұрлым жаңа болса, соққы соғұрлым күшті.

Не істеу керек. Шын кешіккен төлемді өшіру мүмкін емес, бірақ уақыт өте оның зияны азая береді. Ең бастысы — жаңасына жол бермеу: кемінде ең аз сомаға автотөлем қойыңыз. Ал уақытында төлесеңіз де, банк бәрібір кешігу деп белгілесе — бұл қате, оны даулауға болады. Светлананың 60 күндік кешіккен төлеміне екі жыл болды, оның салмағы азайды. Бірақ ол есептен шамамен 2031 жылы ғана кетеді.

4-себеп: коллекшндер мен чардж-оффтар

Чардж-офф (charge-off) — банк сізден ақша күтуді доғарып, қарызды қайтарылмайтын деп есептен шығарды деген сөз. Коллекшн (collection) — коллекторларға өткен қарыз: оны банк, клиника немесе басқа компания берген не сатқан. Екі жазба да скорға қатты соққы береді және 7 жылға дейін сақталады. Мерзім қарыз коллекторға сатылған күннен емес, алғаш төленбей қалған төлемнен бастап есептеледі.

Өзіңізде бар-жоғын қалай білуге болады. Collections бөлімін және Charge-off немесе Collection account мәртебелерін іздеңіз. Ондағы бейтаныс атаулар — әдетте телефон, интернет немесе дәрігер қабылдауы үшін қалған ескі қарызды сатып алған коллекторлар.

Не істеу керек. Алдымен қарыз шынымен сіздікі ме, сомасы мен күні дұрыс па — соны тексеру. Содан кейін төлем туралы келісіп, шарттарын жазбаша алу. Ескеріңіз: төлем жазбаны өшірмейді, тек оның мәртебесін «төленді» (paid) деп өзгертеді. Теріс жазбалардың барлық түрі — қандай жазбалар теріс саналады деген мақалада.

5-себеп: есептегі қателер мен бөтен қарыздар

Кредиттік есеп мыңдаған банк пен коллектордың деректерінен автоматты түрде жиналады. Онда қателер онша сирек емес. Ең жиі кездесетіндері:

• Жеке деректер бөліміндегі бөтен мекенжайлар, есіміңіздің басқа нұсқалары немесе бөтен жұмыс берушілер.
• Қайталанған жазбалар: бір қарыз екі рет көрсетілген — банкте де, коллекторда да, екеуінде де баланс бар.
• Аралас файл (mixed file): есебіңізге фамилиясы бірдей адамның немесе аты ұқсас туысыңыздың шоттары түсіп кеткен. Америкада Ивановтар, Коваленколар мен Петросяндар аз емес.
• Болмаған кешіккен төлем немесе ашық болып көрсетілген жабық шот.
• Сіз ашпаған шоттар — жеке деректеріңіз ұрланғанының ықтимал белгісі.

Өзіңізде бар-жоғын қалай білуге болады. Әр жолды есіңіздегімен салыстырыңыз. Үш бюроны өзара да салыстырыңыз: жазба тек бір есепте ғана болса, оған мұқият қарау керек.

Не істеу керек. Дәл емес жазбаны даулауға болады — бюроға дау (dispute) жібересіз. Бюро оны кредитордан тексереді. Кредитор деректерді растамаса, жазбаны түзетеді немесе алып тастайды. Дауды өзіңіз де жібере аласыз — бұл тегін және бұл өз құқығыңыз. Ал хаттар мен бюро жауаптарына уақытыңыз болмаса, бұл жұмысты Excalibur Credit Solutions өз мойнына алады.

Кредиттік скорыңыздың неге төмен екенін 20 минутта қалай тексеруге болады?

Бір бюроны ғана көрсететін қосымшадан емес, үш бюроның толық есебінен бастаңыз. Мұндай есеп SmartCredit, IdentityIQ және MyScoreIQ мониторинг сервистерінде бар — солардың біреуі жеткілікті. Excalibur Credit Solutions менеджерлері де талдауды дәл осы есептен бастайды. Одан әрі қадам бойынша жүріңіз:

1. Жеке деректер: барлық есімдер, мекенжайлар мен жұмыс берушілер сіздікі ме?
2. Шоттар: қаншасы ашық және ең ескісі неше жылдық?
3. Карталар: қайсысында баланс лимиттің 30%-ынан жоғары?
4. Төлемдер кестесі: 30, 60 немесе 90 белгілері бар ма?
5. Collections және Public Records (жария жазбалар, мысалы, банкроттық): онда бейтаныс бірдеңе жоқ па?
6. Бюроларды салыстыру: тек бір есепте ғана тұрған жазба жоқ па?

Нені қайдан іздеу керегі — есепті 20 минутта талдау нұсқаулығында. Ал мұнда бес себеп бойынша қысқа жадынама:

Өзіңізден 2–3 себеп тапсаңыз, неден бастау керек?

Себеп бірнешеу болса, олар бір-біріне қосылады: толған карта, коллекшн және жұқа профиль бірге скорды бір орында ұстап тұрады. Excalibur Credit Solutions менеджерлері мұндай есептерден әдетте бір емес, бірден екі-үш себеп табады. Сондықтан рет маңызды:

1. Алдымен қателер. Сізге тиесілі емес қарызбен әуре болудың мәні жоқ.
2. Содан кейін лимитті пайдалану — ең жылдам тетік.
3. Сонымен қатар жаңа кешіккен төлем болмас үшін барлық шотқа автотөлем қою.
4. Одан кейін шын коллекшндер: сомасын тексеру, келісу, растауды жазбаша алу.
5. Біртіндеп жаңа шоттар ашу — профиль жұқа болмауы үшін.

Светлананың іс-қимыл реті мынадай. Алдымен $410 сомасындағы коллекшн кімдікі екенін анықтау. Сонымен бір мезгілде картадағы балансты $450-ға дейін түсіру. Одан әрі — автотөлем, ал бірнеше айдан кейін екінші шот. Бұл қанша ұпай беретінін алдын ала ешкім білмейді: нәтиже әркімде әртүрлі. Есесіне Светлана өзінің 590 скорын не ұстап тұрғанын біледі, енді болжап әуре болмайды.

Жарты жылдан бір жылға дейінгі толық өсу жоспары — кредиттік скорды көтерудің топ-5 тәсілі деген мақалада.